In gesprek met Leen de Waal

Wat betekent ‘goed bestuur’ eigenlijk? En wat vraagt het van mensen die in strategische posities opereren – als toezichthouder, bestuurder of directeur? Volgens Leen de Waal, filosoof en docent governance, is good governance meer dan voldoen aan wet- en regelgeving: “Het gaat erom dat je in gezamenlijkheid zorgt dat een organisatie op de lange termijn relevant blijft. Dat vraagt om morele standaarden, maar ook om perspectivische lenigheid.”

Leen de Waal begon zijn loopbaan als bedrijfseconoom en financieel directeur, maar maakte een radicale wending richting de filosofie. “Ik wilde de fundamenten van de wereld begrijpen. Filosofie bleek minder over het vinden van antwoorden te gaan, en meer over het stellen van betere vragen.” Dat open onderzoekende karakter vormt nog altijd de basis van zijn denken over goed bestuur.

Good governance gaat ook over wat je doet als de regels ophouden of niet volstaan. Het gaat over integriteit

Relevantie boven regels
De formele kant van governance, zoals beschreven in wetten en codes, is volgens De Waal slechts één helft van het verhaal. “Wetten zijn gestolde ethiek. Maar good governance gaat ook over wat je doet als de regels ophouden of niet volstaan. Het gaat over integriteit: bijdragen aan de relevantie van je organisatie op een manier die moreel klopt.”

Die morele kant is niet universeel, benadrukt hij. “Morele waarheid is per definitie persoonlijk. Daarom is het essentieel dat je je eigen kompas ontwikkelt, en dat je dat kunt toetsen in een open, reflectieve dialoog met anderen. Dat kan een collega zijn, een partner of iemand die, zoals de hofnar van vroeger, de vrijheid heeft om je scherp te houden.”

Oneindig spel
De Waal maakt graag gebruik van het concept van het ‘oneindige spel’, bekend geworden via Simon Sinek. “De meeste managers denken in eindige spellen: je moet winnen van de concurrent, het spel heeft duidelijke regels en bekende spelers. Maar in werkelijkheid is het speelveld voortdurend in beweging. Je weet niet wie er morgen meedoet. In een oneindig spel draait het om het blijven creëren van waarde en relevantie; niet om winnen.”

Juist in dit oneindige spel komt de rol van toezichthouder en bestuurder op scherp te staan. “Een goede toezichthouder stelt niet alleen kritische vragen, maar helpt ook koers houden te midden van onzekerheid. Je hoeft niet alles te controleren of te beheersen – dat kan ook niet. Maar je moet wel de juiste vragen stellen en een visie hebben op wat er nodig is om relevant te blijven in een veranderende context.”

Als je tegen de randen van je integriteit gaat opereren, verlies je uiteindelijk ook je relevantie

Tussen moreel en formeel
Good governance balanceert tussen formeel goed bestuur en moreel goed bestuur. “De wet stelt eisen, maar je eigen gedrag bepaalt of je werkelijk integer handelt. Mijn toets is altijd: kan ik mezelf zonder te blozen in de spiegel aankijken over wat ik gisteren besloten of gedaan heb?”

Integriteit en relevantie zijn volgens De Waal nauw verbonden: “Als je tegen de randen van je integriteit gaat opereren, verlies je uiteindelijk ook je relevantie in het ecosysteem waarin je opereert. Want dan speel je vals en in een oneindig spel werkt dat uiteindelijk tegen je.”

Blijven leren en reflecteren
Good governance vraagt niet alleen kennis van regels en structuren, maar vooral ook zelfreflectie, maatschappelijke sensitiviteit en het vermogen om morele afwegingen te maken. “Ik zou pleiten voor een jaarlijkse sessie met een filosoof of kunstenaar in elke Raad van Toezicht. Gewoon, om het perspectief weer even op te rekken. Filosofie leert je namelijk niet hoe de wereld werkt, maar wel hoe je beter kunt nadenken over wat ertoe doet.”

Voor wie ambities heeft richting een toezichthoudende of bestuurlijke rol, is dat vermogen essentieel. “Je moet kunnen laten zien dat je snapt hoe organisaties werken, dat je visie hebt op de sector, én dat je begrijpt wat het betekent om het lange termijn belang te dienen. Opleiding helpt daarbij, maar vooral ook bewustwording van je eigen waarden en het spel dat je meespeelt.”

Zoals De Waal het samenvat: “Good governance is zorgen dat je organisatie doet wat je wil dat ze zou moeten doen – op een manier die standhoudt, ook als de regels veranderen.”