Deze column droeg Hans van Westen, directeur van Gradus, voor tijdens de talkshow Rietveld Live in het Rietveldpaviljoen in Amersfoort. Het thema van de avond was ‘Democratie is mensenwerk’, tevens de titel van de expositie die op dat moment in het Rietveldpaviljoen te zien was.

Beste allemaal,

Het wordt me te veel. 2026 is nog maar net begonnen en het lijkt alsof we al een vol jaar van heftigheid en gedoe achter de rug hebben. Ik noem: de vuurwerkoorlog, de sneeuwweek, de omvang van de Venezolaanse olieplas, Trump en Rutte, D66 als besties met Yeşilgöz, Groenland. Genoeg heftigheid voor een jaar, in nog geen maand.

Onlangs kon ik een masterclass van een bekende journalist bijwonen. Superleuk om de man te horen praten over zijn avonturen. Wat mij echter het meest bijbleef, was zijn niet-verhulde commerciële uitleg van de journalistiek. Die wordt namelijk voor een groot deel gestuurd door frames, quotes en headlines.
En waarom? Omdat het views oplevert. Mensen kijken langer naar een bericht met een opwindende kop, klikken door en zien de advertenties rond het bericht. Hoe meer views, hoe meer omzet. De journalistiek stuurt haar verdienmodel door commercieel succesvolle frames. Zover is het gekomen.

Ergens heeft de NOS voor het Journaal de stem van het volk centraal gesteld. Er kan geen onderwerp voorbij komen of we moeten weten wat een mevrouw op de markt in Purmerend of een pensionado in Apeldoorn daarvan vindt. Ik geloof dat het vorig jaar was dat ze het Journaal in eenvoudige taal introduceerden. Voor de doelgroep prima natuurlijk.
Mijn persoonlijke wens is graag ook een Journaal in moeilijke taal.

Met de beschikbaarheid van Nederlands politiek talent houdt het niet over. En dat komt helemaal door onszelf. Slechts 2,8% van de stemgerechtigden is lid van een politieke partij. En uit die leden moeten we al die raadsleden, wethouders, burgemeesters, bestuurders van waterschappen en provincies, Kamerleden en het kabinet halen.

We hebben nog maar 60% die zich via verkiezingen laat horen. In een democratie telt iedere stem, maar hoe minder mensen stemmen, hoe belangrijker die stem wordt. Hoe minder mensen meedoen, hoe belangrijker de mensen die wel actief zijn.

Stemmers hebben allemaal evenveel te vertellen. Laten we voor het gemak uitgaan van twee typen democratieconsumenten.

  • De eerste leest de krant, of online meerdere kranten, scherpt de geest door columnisten te volgen en denkt na over het leven en wat belangrijk is, op basis van eigen waarden. We noemen dit profiel de Denker.
  • Het andere profiel is enthousiast over Johan Derksen, gelooft dat Weird Duck een ziener is en zoekt gevoelsmatig steun bij de nieuwste aanvoerders. Denk achtereenvolgens aan LPF, PVV, BBB, NSC en, ja, JA21.

Welk profiel u heeft, de denkende of de gevoelsmatige, maakt niet uit. Uw stem telt, één keer.

Dus we moeten het land van denkers en voelers runnen met 2,8% van de bevolking die zichzelf nog tot een zuil rekent of die, met of zonder talent, lid is van een politieke partij om iets naar zijn of haar eigen gedachten of gevoel voor elkaar te krijgen.

Hoe krijgen we daar invloed op?

Waar ik werk, helpen we mensen die wethouder, burgemeester of kamerlid zijn geweest aan een nieuwe baan na afloop van hun politieke functie. Dat is heel leuk werk, omdat het werkelijk intrinsiek gemotiveerde, hardwerkende mensen zijn die zonder uitzondering iets willen betekenen voor hun stad, hun provincie of het land. Dat maakt ze leuk. Zij besturen met elkaar onze steden, provincies en ons land.

Maar we zien ook dat de vijver niet heel vol zit met wat we nodig hebben. En dat ze het zwaar hebben. Altijd gedoe, commentaar van een gemeenteraad of de Kamer. Druk van de media, criminele types en lobbyisten.
Hoe kunnen we ze steunen?
Daarvoor moeten we naar de boeren kijken.

Zowel Boer zoekt Vrouw als de BoerBurgerBeweging zijn producten van een reclamebureau dat vooral klanten heeft uit de agrarische sector. De impact van deze sector is groot, omdat ze goed georganiseerd aan tafel zitten en de stem van het volk weten te bespelen.

Het motto van het reclamebureau is:
Be good

Tell it

Get personal

Sell it

De crux zit in al deze woorden.

Volgende vraag: Maken jullie wel eens dingen van dichtbij mee die later ook in de krant worden gezet?
Dan weet je waarschijnlijk net als ik dat wat er gepubliceerd wordt, laat ik het zo zeggen, in de buurt van de werkelijkheid komt, maar nooit helemaal.
Ik heb in de loop der tijd veel nieuwswaardige incidenten van dichtbij meegemaakt. De publiciteit klopte steeds ongeveer. En dat geldt dus voor alles wat je leest: het komt in de buurt, maar nooit helemaal.

Ik denk dat iedereen het erover eens kan zijn dat vrijheid belangrijk is voor mensen en een groot goed is voor de samenleving. We hebben het idee dat democratie symbool staat voor, of voorwaarde is voor, vrijheid. Maar misschien is die vrijheid er allang niet meer. We worden in onze vrijheid gestuurd door media die in frames en quotes communiceren. Door partijen die hypes creëren. Door bestuurders die uit een te kleine pool worden geselecteerd. Weinigen praten mee, velen hebben commentaar.

Internationaal lijkt de weg van vrijheid vervangen te worden door een weg naar welvaart. Kijk naar de pogingen en frames van China, Rusland en Amerika. Zie hoe makkelijk de belofte van welvaart mensen uitnodigt om met minder vrijheid genoegen te nemen. Nieuwste voorbeeld: Venezuela.

Je zou wellicht ook kunnen zeggen dat de democratie niet in staat is gebleken de welvaartsbelofte te realiseren. Dat de vrijheid om te denken en te zijn is ingewisseld voor de vrijheid om je geld te kunnen besteden aan wat je wilt. Gestuurd door media die doen alsof ze informeren, maar eigenlijk een etalage zijn van hun financiers. Ook gestuurd door goed georganiseerde lobby’s die ons doen geloven dat get personal belangrijker is dan de waarheid spreken.

Als we willen omkeren op dat pad, dan is de opgave voor de democratie om welvaart en welzijn te koppelen aan vrijheid. En dat kan niet anders dan door mee te doen. Dat begint met je verdiepen in zaken, een variant op be good, meedoen, een variant op tell it, jezelf verbinden, een variant op get personal, en samenwerken, een variant op sell it.

Dus:

Verdiep je.

Doe mee.

Committeer je.

Werk samen.

Of:

Learn to be good.

Join to express your voice.

Commit to a movement.

Co-operate with everybody who disagrees.

En doe dan zoals al die wethouders en bestuurders die wij kennen doen: samenwerken, juist vanwege de verschillen.

Door mee te doen aan de democratie versterk je de vrijheid van iedereen. Als we dat met steeds meer mensen doen, versterken we onze welvaart, ons welzijn en uiteindelijk ook onze vrijheid.